Phần 1: dự án nhà
Trời Phanrang những ngày này mưa, điều kiện rất tốt để cải tạo và trồng cây trên mảnh đất đương khát nước. Nên hiện ưu tiên đào cái hồ trước, kịp trữ nước tưới tiêu và đạp bùn xây vách. Mong sao tới thứ năm này khi đổ kiềng nhà, đào hồ cùng lúc, trời vẫn mưa và mưa thật to cho hồ đầy, lợi/lạm dụng trồng một số cây cỏ trước, khi nhà xong rồi thì cũng có chút bóng mát. Anh em tới phụ giúp có cái ao cũng mát mẻ hơn.

Chở vật liệu đồ đạc qua Hầm Mỹ

Chở vật liệu đồ đạc qua Hầm Mỹ

5 ngày nữa làm kiềng, tháng rưỡi nữa sẽ chính thức lên khung cột kèo, tranh cũng sắp sẵn sàng. Cái tội, đi đâu người ta kêu giỏi chớ về quê còn lắm thứ để học, ngô ngố chẳng biết đường đâu mà mần. Ban đầu tính 60 triệu là ngon lành, gánh khỏe re, ai dè, tính ra, với sự giúp đỡ rất tích cực và dễ thương của bạn bè để giảm tối đa chi phí, đến mức có thể lỗ cho người làm (mà họ vẫn trách nhiệm chu đáo), chi phí đã là 85 triệu. Lingik tathik, đúng là thiếu kinh nghiệm, dù bài học này cũng hay. “Sao con không làm nhà xây, dễ tính, rẻ, nhanh, hầu như không đội chi phí”. Mà nghe thêm rằng, giờ không ai làm nữa, rồi vài chục năm sau người ta cũng quên đi, thì tiếc mất một công nghệ xây (theo lối nói hiện đại) thân thiện môi trường, ít khí thải carbon, bền và mát. Thôi, không ai làm thì ta ráng làm.
CHUYỆN KỂ
Dựng nhà có nhiều chi tiết thú vị. Xin tóm tắt thôi nhé, vì vừa nghe qua vừa tính toán, không kịp hỏi/nghe/ghithêm. Khi dựng nhà thì mình sẽ ráng thu thập nhiều chuyện hơn để ghi lại, góp thêm kiến thức về xây dựng nhà Cham. Có gì sai hay thiếu, rất mong sự đóng góp của mọi người.
  1. Xây một khuôn viên nhà truyền thống đòi hỏi sự tỉ mỉ và tính toán kỹ lưỡng. Chất lượng bình thường sẽ rất khác chất lượng tốt.
  2. Cổng vào không nhất thiết hướng Nam, và phải có mái vòm.
  3. Xây nhà cần chọn tháng tốt, ngày tốt, và giờ tốt (giờ hoàng đạo)
  4. Mái tranh: càng dày thì càng bền, 10 năm là chuyện thường. Dù rằng, cỏ tranh xưa trong làng đầy mà rất hiếm ở thời điểm hiện tại, phải đi tận Đồng Nai, khu căn cứ nơi người Chàm Islam đang sống. Kỹ thuật đan mái tranh quyết định độ bền, và kỹ thuật xếp mái quyết định nhà có dột hay không dưới điều kiện mưa to, đặc biệt sau một khoảng thời gian dài sử dụng.
  5. Vách đất: chọn bùn dẻo, không cát, bùn đỏ là tốt nhất. Để vách chắc nhất phải dùng rơm lúa Chiêm, loại lúa 6 tháng. Nếu dùng lúa thường, đắp tường sẽ mất công hơn và độ bền kém hơn. Để tăng độ bền lúa thường, cần trộn thêm phân bò lúc đạp bùn. Việc đạp bùn cũng lắm công phu, xếp từng lớp bùn và rơm xen kẽ nhau (khoảng 10 lớp) phải canh nước sao cho vừa, đạp cho đều và nhuyễn không vón cục (khâu đạp là khâu vui vẻ nhất của trẻ em nam thanh nữ tú, cứ vịn vai nhau mà chơi ^^). Vách thường có thể tồn tại đến 30-40 năm. Để vách bền hơn, không bị nước mưa tạt vào làm hỏng, hay nhiệt làm đổ bụi, khi đắp tường, chờ tường còn ẩm trét một lớp cát mịn lên rồi quét vôi. Có nhà 60-65 năm vách vẫn còn nguyên vẹn. Đoán: vôi chắc cũng quét lại vài lần.
  6. Tâm linh: Khi làm nhà, cần làm lễ xin đất, vì đất nào cũng có chủ, vị chủ tâm linh, hay những linh hồn còn vương chưa siêu thoát. Thầy cao đạo sẽ làm lễ gọi và có phương pháp để kiểm tra chất lượng đất xem có linh hồn nào còn vương không (người chết đổ máu dù xác mang đi cũng cần được tẩy), có bùa ngải không. Một số người làm ngải giỏi thì phải nhờ đến 4 thầy để tẩy, 1 thầy làm không lượng sức có thể nguy hiểm đến thân. Sau đó, thầy sẽ làm lễ tống tiễn ra khỏi mảnh đất chủ nhà. Ngoài ra, nếu cần có thể nhờ sư cả làm lễ (quên tên) để nói chuyện với chủ đất và linh hồn, ngài lớn tiếng gọi và sau đó nhẹ nhàng bảo ở núi ở biển kia đất tốt lắm, đẹp lắm, trồng cây nuôi gà dê rất được, để chúng an tâm khăn gói ra đi. Thầy chưa cao đạo mà làm, dễ sót chút gì đó lại, cũng làm hại cây trồng vật nuôi. Chuyện là, khi tất cả các nhà xung quanh trồng cây nuôi gà tốt, mình nuôi gì cũng chết, cũng không ra trái, thì nên tìm đến thầy, nó không còn là vấn đề vật chất như bón phân chích thuốc nữa. Thêm: thầy nào giỏi có thể biết được ai, tên gì, tuổi nào, quê ở đâu, và hoàn cảnh mất như thế nào mà đang nằm dưới đất này dù chưa khai quật và chẳng ai biết về chuyện đó (chắc các thầy tinh thần tu sĩ nên tránh né chuyện lên tivi hay báo).
  7. Đó chỉ mới là ngôi nhà vách đất, còn nhiều câu chuyện. Các câu chuyện khác cho những kiểu nhà đắt tiền hơn trong một khuôn viên nhà truyền thống, ai sẽ xây? Để tri thức đó được hiện diện và lưu truyền lại?
Chuyện ngoài lề: đi đâu cũng bị nhầm tưởng là thầy cúng, Sài Gòn hay Ninh Bình Thuận Nha Trang (ế tập 21). Có một bác bảo, nếu hứng thú, con nên học làm thầy cúng đi, để phục vụ bà con, chứ dân cư thì nở mà các thầy vẫn ít. Mình để ý, chức sắc Bà-la-môn không mấy ai giàu, chỉ đủ sống, dù nhiều người giàu (Kinh/Chàm) nhờ gỡ thấy linh và muốn cho nhiều tiền, các ngài cứ từ chối mà lấy ít, rằng làm để lấy đức cho con cháu thôi. Ừ, nên mới biết, bước vào hành trình trí tuệ của các tu sĩ, chìa khóa là tâm sáng. Làm nhà lần này chắc chắc có vay, và các khoản vay trước nữa, kèm nhiều lời hứa chưa thực hiện. Khi nào trả hết nợ nhân gian, để thử tìm hiểu và trả nợ tâm linh xem sao.
hỡi những con người đang tìm tự do
cứ từ bỏ suy tư vụn vặt
hãy để đất trời và bản năng dắt ta đi
ngoái lại, là một câu chuyện, của một linh hồn
ta